İslâm Hukukunda Şahitlik ve Şüphe İlişkisi
Özet Görüntüleme: 0
/ 
PDF İndirme: 0
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18895755Anahtar Kelimeler:
Fıkıh, Şahitlik, Şüphe, Adalet, Ahlâk, YargılamaÖzet
İslâm’ın ortaya koyduğu hükümler, zarurat-ı hamse diye bilinen can, mal, nesil, aklı ve dinin korunmasına yönelik hükümlerdir. Meydana gelen adli vakalarda, beş temel ilkeyi korumak ve adaleti gerçekleştirmek görevi olan mahkemelerde şahitlik şer’î bir delil olarak kabul edilmiştir. Yaşanmış bir olayın, mahkeme huzurunda açıklığa kavuşarak hâkimin ve kamuoyunun zihninde oluşan tereddütleri gidermeye yönelik, şahitlik delilinin rolü çok büyüktür. İslam hukukunda farklı durumlarda yapılacak şahitlikler için, olayların özelliğine göre birtakım kurallar/şartlar tespit edilmiştir. Buna göre, zina davalarında dört erkek, diğer davalarda iki erkek yahut bir erkek iki kadının bulunması gerekir. Şartların konulması, adalete olan güvenin sarsılmaması ve şüphe/töhmetin izalesine matuftur. Yargılamayı yürütecek hâkim; sosyal hayatındaki yaşantısına dikkat etmeli, her iki tarafa eşit mesafede yaklaşmalı, soruşturmayı belirlenen usul çerçevesinde yürütmelidir. Şahitlerin ise vasıfları, sosyal statüleri, adalet üzere yaşamaları, tanıklığa ehil olma cihetinden teklif/tekellüf durumu, tanıklıkta bulunacağı davada akraba veya yakınının bulunup bulunmaması, tanıklığa konu edinen kişinin psikolojik durumu gibi meseleler şüphe ile doğrudan irtibatlıdır. Adaletin sağlanması ve verilen kararlarda şüphe oluşmaması için, pozitif hukukta insanın psikolojik durumu da dikkate alınarak şahitliğin deliller arasından çıkarılması tartışılmış; ancak buna rağmen şahitlikten vazgeçilmemiştir. Fıkıh bilginleri ise, bu tartışmaya girmek yerine, nasların yanı sıra fıkıh-ahlâk ekseninde tanık olarak dinlenecek kimselerin kriterlerini belirlemişlerdir. Gündemden hiç düşmeyerek daima tartışmaların odak noktasında bulunan kadınların şahitliği ise, şüpheyle yakın ilişkilidir. Şahitlik çok ağır bir sorumluluk olduğu için kadınların bu sorumluluğa dahil edilmemesi hedeflenmiştir. Doğum, bekâret ve nesep gibi hâllerde kadının tek başına şahitliğine zarureten izin verilmiştir. Şahitlikle ilgili meselelerin incelenmesinde, dört mezhebin klasik ve geniş hacimli kaynakları esas alınmış, bu eserlerde yer alan hükümlerden hareketle şüphe olgusu ile şahitlik arasındaki ilişkinin temellendirilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda çalışmada, ilgili hükümlerin bütüncül biçimde sunulmasını sağlayan tümevarım metodu tercih edilmiştir.
Referanslar
Apaydın, H. Y. (2010). Şahit. T. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 38, s. 278 283). İstanbul: TDV İSAM.
Avcı, F. (2025). Fakihlerin Nasslardaki Makâsıdı Tespiti ve Bunun Furû-u Fıkha Yansımaları (Şahitlik Örneği). Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (25), 190-212.
Başoğlu, T. (2012). Tezkiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 41, s. 77). İstanbul: TDV İSAM.
Behnesi, A. (1983). Nazariyyetü'l-isbât fi'l-fıkhi'l-cinâiyyi'l-İslâmî. Kahire: Dârü'ş-Şürûk.
Bilmen, Ö. N. (t.y.). Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhıyye Kâmûsu (Cilt 3). İstanbul.
Buhârî, E. A. M. b. İsmâîl. (1423/2002). el-Câmiʿu’l-Müsnedü’s-Sahîhu’l-Muhtasar min Umûri Resûlillâh Sallallâhu Aleyhi ve Sellem ve Sünenihî ve Eyyâmihi-Sahîhu’l-Buhârî.Beyrut: Darü İbn Kesir.
Canpolat, Ş. (1974). Usul hukukunda tanıklık ve psikolojisi. Adana: Kemal Matbaası.
Cürcânî A. b. M. (t.y.) Kitâbü’t-Ta’rîfât Medine: Dârü’r-Reyyân
Dâmâd Efendi, A. (1998). Mecma’l-Enhur fî Şerhi Mülteka’l-Ebhur (Cilt 3). Beyrut: Dâru'l-Kütübi’l-İlmiyye.
Dârekutnî A. b. Ö. (1424/2004). Sünenü’d-Dârekutnî, thk. Şuayb el-Arnaût Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
Dimyâti, E. B. (t.y.). İânetü’t-Tâlibîn (Cilt 4, 9). Beyrut: Dâru'l-Fikr.
Ebû Dâvûd, S. (1418/1997). Sünenü Ebî Dâvûd, (C. 1-5). Beyrut: Dâru İbn Hazm.
Eğilmez, N. K. (1955). Şahadet ve Şahidin Psikolojisi. Ankara Barosu Dergisi, 6, 399-402.
Erdoğan, M. (2016). Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat.
Erem, F. (1964). Adalet psikolojisi. Ankara: Ajans-Türk Matbaası.
Fendioğlu, H. T. (1996). İslâm ve Osmanlı Anayasa Hukukunda Yargı Bağımsızlığı Anayasa Hukuku Tarihi Açısından Mukayeseli Bir İnceleme. İstanbul: Beyan Yayınları.
Gönenç, H. (t.y.). el-Mevsûatü’l-Fıkhiyyeti’l-Müyessera, (Cilt 1). İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanefiyye.
Hanbel A. H. (1416/1995). el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
Hassâf, E. B. A. b. Ö. (1978). Edebü’l-Kâdî, (Cilt 1). Bağdat: Matbaatü’l-İrşâd.
Horozcu, Ü. (2024). Akrabalık Dostluk ve Arkadaşlık Bağları Ölçeğinin Geliştirilmesi: Güvenirlik ve Gerçek Analizi. Eskiyeni, 54(Eylül), 933.
İbn Âbidîn, M. E. (2003). Reddü’l-Muhtâr âla’d-Dürri’l-Muhtâr Şerhü Tenvîrü’l-Ebsâr (Cilt 11). Riyad: Dârü Âlemi’l-Kütüb.
İbn Âşûr, M. T. (1386). Makâsıdü’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. Tunus: Mektebetü’l-İstikâme.
İbnü’l-Hümâm, K. (2003). Fethu’l-Kadîr (Cilt 7). Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye.
İbn Kudâme, M. (2023). el-Muğnî PDF.
İbnu Mâce, E. A. b. Y. (1431/2010). Sünenu İbn Mâce. Beyrut: Dâru’s-Sıddîk
İbn Manzûr, M. (t.y.). Lisânü’l-Arab (Cilt 1, 3, 13, 14). Beyrut: Dâru Sâdır.
İbn Nüceym, Z. (1997). el-Bahru’r-Râik Şerhu Kenzi’d-Dekâik (Cilt 7). Beyrut: Dâru’l-Ma’rife.
İbn Rüşd, M. b. A. b. M. (1415). Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid (Cilt 4). Kahire: Mektebetü İbn Teymiye.
Karâfî, Ş. A. (1994). ez-Zahîra (Cilt 10). Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
Kâsânî, A. (2003). Bedâiu’s-Sanâi' fî Tertîbi’ş-Şerâi' (Cilt 4, 9). Beyrut: Dâru’l-Kütübi'l-İlmiyye.
Komisyon. (1945). M. P. Fabreguettes, Adalet Mantığı ve Hüküm Verme Sanatı. Ankara: Yeni Cezaevi Matbaası.
Konevî, K. A. (1986). Enîsü’l-Fukahâ fî Ta’rîfâti’l-Elfâzı’l-Mütedâvile beyne’l-Fukahâ. Cidde: Dârü’l-Vefâ.
Mâverdî, E. H. (1972). Edebü’l-Kâdî (Cilt 1). Bağdad: Matbaatü’l-Ânî.
Mâverdî, E. H. (1994). el-Hâvi'l-Kebîr (Cilt 17). Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye.
Mâverdî, E. H. (2006). el-Ahkâmu's-Sultâniyye. Kahire: Dâru'l-Hadîs.
Müslim, E. E. M. b. E. el-K. (1419/1998). el-Câmiu’s Sahîh (Sahîhu Muslim).Riyad: Beytü’l-Efkâr.
Nesâî A. Ş. (1429/2008). Sünenü’n-Nesâî, Thk. Z.S. Alefe Riyad: Dârü Tuveyk.
Nîsâbûrî, E. A. M. b. A. el-H. (1439/2018). el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. Thk. A. Mürşid, Beyrut: Dâru’r-Risaleti’l-ʿÂlemiyye.
Serahsî, M. (t.y.). el-Mebsût (Cilt 16). Beyrut: Dâru'l-Ma'rife.
Şirbînî, Ş. M. b. A. el-H. (1997). Muğni’l-Muhtâc ilâ Ma’rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc. (Cilt 4). Beyrut: Dâru’l Marife
Tirmîzî, M. (1438/2016). Sünenü’t- Tirmîzî. Beyrut: Dâru’t-Te’sîl.
Yeğengil, R. (1937). Şahitlik ve Şahidin Psikolojisi. Ankara: Hapisane Matbaası.
Zeyleî, C. (t.y.). Nasbu’r-Râye li Ehâdîsi’l-Hidâye. Thk. M. Avvâme, Cidde: Müessesetü’r-Reyyân
Zuhaylî, M. M. (1980). et-Tanzîmü’l-Kazâî fi’l-Fıkhi’l-İslâmî ve Tatbîkuhû fi’l-Memleketi’l-Arabiyyeti’s-Suûdiyye. Dımeşk: Dârü’l-Fikr.
Elektronik Kaynaklar
(https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/alintilar/1439.pdf ) (16.11.2025).
https://www.suleymaniyevakfi.org/arastirmalar/tarih-arastirmalari/osmanlida-yarginin-isleyisi.html (25.11.2025).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Tanım Tenkit Teori
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
